Môn bóng rổ tại Asian Games Nagoya đã hạ màn, bảng thành tích mà bóng rổ Trung Quốc nộp lên còn chói mắt hơn cả Incheon 12 năm trước. Trước khi lên đường, Hiệp hội Bóng rổ đặt mục tiêu cho cả bốn đội là chinh phục huy chương vàng, nhưng cuối cùng không đội nào giành được vàng. Tuyển nam lỡ hẹn với bục nhận giải, bóng rổ 3x3 nam và 3x3 nữ đều không vào được tốp 4, tấm huy chương đồng của tuyển nữ trở thành niềm an ủi duy nhất. Kết quả như vậy không còn là thất thủ ở một trận đấu nào đó, mà là sự thể hiện tập trung của tình trạng cả hệ thống cùng đuối sức trong một chu kỳ cụ thể.
Lập thành tích tệ nhất lịch sử Asian Games
Kéo dài thời gian ra mà xem, sự chênh lệch càng rõ rệt. Tại Asian Games Jakarta 2018, bóng rổ Trung Quốc từng giành bốn huy chương vàng, đó là một kỳ bội thu; tại Asian Games Hàng Châu, ít nhất tuyển nữ và 3x3 nữ vẫn đứng trên bục cao nhất. Xa hơn nữa, Asian Games Incheon khi đó đã được gọi là tệ nhất lịch sử, tuyển nam Trung Quốc không vào được tốp 4, nhưng ít nhất tuyển nữ Trung Quốc khi đó vào đến chung kết, vẫn giữ được chút thể diện cuối cùng. Còn ở Nagoya, bóng rổ Trung Quốc tiếp tục phá đáy. Đây không phải là đáy vực đột ngột rơi xuống, mà là kết quả của việc trượt dốc từng bước.
Đằng sau thành tích là sự đứt gãy nhân tài, đặc biệt là lứa vận động viên sinh vào khoảng năm 2000. Lứa tuổi này lẽ ra phải trở thành trụ cột của đội tuyển quốc gia, nhưng lại xuất hiện khoảng trống lớn đúng vào giai đoạn cần kế thừa nhất. Cả tuyển nam lẫn tuyển nữ đều không tránh khỏi, chỉ là vị trí cụ thể và cách thể hiện của sự đứt gãy khác nhau. Khi một đội bóng phát hiện lúc tuyển chọn vốn đã không có nhiều người để chọn, thì đến sân chơi trưởng thành, muốn dựa vào chiến thuật và tinh thần chiến đấu để bù đắp, độ khó có thể tưởng tượng được.
Vấn đề của tuyển nam không chỉ là thiếu người, mà là trong lứa cầu thủ sinh khoảng năm 2000, thiếu những người có thể đóng vai trò hạt nhân ổn định ở các giải đấu quốc tế lớn. Ở CBA có không ít người thể hiện được phong độ cấp hạt nhân, nhưng đến đấu trường quốc tế, gần như không có ai thực sự có thể cầm bóng phá thế trận, đóng góp ổn định, gánh đội ở những pha bóng then chốt. Nhìn về trước, Triệu Duệ, Chu Kỳ từng đảm nhận vai trò hạt nhân trong từng giai đoạn; nhìn về sau, Dương Hãn Sâm có tiềm năng trở thành hạt nhân. Lứa kẹp ở giữa không ai có thể ổn định tiếp quản vị trí hạt nhân. Điều này khiến tuyển bóng rổ nam Trung Quốc thiếu điểm tựa trong những trận đấu khó, khó bảo đảm được mức sàn của đội.
Tình hình của tuyển nữ cũng không mấy lạc quan. Lứa tuổi từ 2002 đến 2005 gần như là một khoảng trống nhân tài. Dương Thư Dư là cầu thủ sinh năm 2002, còn những người nhỏ tuổi hơn cô thì nhảy thẳng đến Trương Tử Vũ sinh năm 2007, ở giữa hoàn toàn không có ai đạt được trình độ đội tuyển quốc gia. Điều này có nghĩa là khi tuyển nữ thay thế thế hệ, thiếu mất sự nối tiếp của cả một lứa tuổi. Các cựu binh vẫn có thể gắng gượng một thời gian, nhưng một khi cần xoay vòng và kế thừa, vấn đề sẽ lập tức bộc lộ.
Nếu hướng ánh mắt về các đội trẻ, sẽ phát hiện khó khăn ngày nay đã sớm có điềm báo. Về tuyển nam, lứa 1998 ở giải U18 châu Á chỉ giành vị trí thứ năm, không có được suất tham dự giải vô địch trẻ thế giới. Những kỳ sau tuy có thể vào giải vô địch trẻ thế giới, nhưng về cơ bản đều là số phận bị đánh bại, khoảng cách với các đội mạnh thế giới rất rõ ràng. Mãi đến năm 2023, khi lứa cầu thủ của Dương Hãn Sâm xuất hiện, tình hình mới cuối cùng chuyển biến tốt. Nói cách khác, trong mấy năm giữa đó, tuyển bóng rổ nam Trung Quốc đã mất sức cạnh tranh ngay từ cấp độ trẻ.
Mầm non tốt bị đứt gãy trở thành nguyên nhân
Càng không may là, dịch bệnh lại chồng chất thêm vào. Lứa cầu thủ 2002, 2003 không có cơ hội tham gia giải vô địch trẻ thế giới, giai đoạn phát triển kỹ năng cũng bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Giá trị của các giải đấu trẻ không chỉ là giành thứ hạng, mà còn ở việc giúp các cầu thủ trẻ sớm cảm nhận sự đối kháng đẳng cấp thế giới, tìm ra khoảng cách, xác định phương hướng. Thiếu bước này, nhiều người đến đội tuyển trưởng thành mới lần đầu đối mặt với các trận đấu cường độ cao, đường cong trưởng thành đương nhiên bị kéo phẳng, thậm chí bị cắt đứt.
Quỹ đạo của đội tuyển nữ trẻ cũng tương tự. Thành tích ở giải U16 châu Á rất kém kể từ năm 2022, năm 2023 thậm chí chỉ xếp thứ sáu châu Á, lập thành tích tệ nhất lịch sử. Giải U18 châu Á thể hiện tạm ổn, nhưng trên đấu trường thế giới cũng không có sức thuyết phục. World Cup U19 năm 2023 chỉ xếp thứ 13, cũng là tệ nhất lịch sử. Khi còn nhỏ thành tích đã bình thường, lớn lên muốn nhanh chóng trưởng thành và nâng cao, bản thân độ khó đã rất lớn. Đội trẻ không thắng được, đội tuyển trưởng thành rất khó tự nhiên xuất hiện nhân tài.
Từ đây cũng có thể thấy, lứa này ngay từ đầu đã có rất ít người để tuyển chọn. Khi đó việc ồ ạt thúc đẩy kết hợp thể thao với giáo dục, phương hướng có lẽ chưa chắc đã sai, nhưng trong thực tế triển khai đã ảnh hưởng đến chiều sâu và độ rộng của nguồn nhân tài, dù sao chất lượng tập luyện và chất lượng thi đấu mà bóng rổ học đường có thể cung cấp đều có hạn. Mặt khác, dịch bệnh cũng ảnh hưởng đến việc tập luyện và phát triển. Phạm vi tuyển chọn hẹp, chu kỳ đào tạo lại bị xáo trộn, cuối cùng phản ánh lên sân đấu Nagoya là không có người để dùng, không có bài để đánh. Mùi vị của việc trả nợ chưa bao giờ dễ chịu.
Tuy nhiên, mấy năm nay tình hình quả thực đã có chuyển biến. Lứa cầu thủ nam thế hệ Dương Hãn Sâm có sức cạnh tranh cao hơn trong phạm vi châu Á và thế giới. Đặc biệt là trình độ ném rổ tổng thể của thế hệ này đã bắt đầu tiệm cận với thế giới, không còn thường xuyên chịu thiệt trên đấu trường quốc tế như trước. Về phía tuyển nữ cũng tốt hơn nhiều, những tỉnh mạnh về bóng rổ như Giang Tô với những tìm tòi trong mô hình đào tạo nhân tài lại một lần nữa gặt hái kết quả khá tốt. Lý Nguyên San, người có màn thể hiện khá tốt tại giải vô địch trẻ thế giới, chính là nhân tài được đào tạo theo phương thức tương đối truyền thống.
Nhân tài trong tương lai rồi sẽ xuất hiện, nhưng trưởng thành cần có chu kỳ. Những gì bóng rổ Trung Quốc đang phải đối mặt, về bản chất là món nợ tích tụ từ sự đứt gãy nhân tài và đào tạo chậm trễ trong nhiều năm qua. Thất bại tại Asian Games Nagoya là một lần thanh toán tập trung món nợ cũ này, chứ không phải kết cục cuối cùng của bóng rổ Trung Quốc. Chỉ có tránh đi vào vết xe đổ, không để bất kỳ thế hệ cầu thủ nào rơi vào khoảng trống nữa, và kiên nhẫn củng cố nền tảng đào tạo trẻ và giải đấu, bóng rổ Trung Quốc mới có thể giành lại không gian đi lên. Điều càng đáng cảnh giác là, tuyệt đối đừng để nợ cũ chưa trả xong lại vì nóng vội cầu thành mà thêm nợ mới. (Bài: Khổng Dương)